Endüstri 5.0, Endüstri 4.0'ın bağlantı ve veri odaklı üretim anlayışına insan odaklılık, sürdürülebilirlik ve dayanıklılık hedeflerini ekleyen yaklaşımdır. Kavram, Avrupa Komisyonu'nun Ocak 2021'de yayımladığı "Industry 5.0: Towards a sustainable, human-centric and resilient European industry" başlıklı politika raporuyla tanımlandı. Kısacası Endüstri 5.0, teknolojinin işçinin yerini almasını değil, işçinin işini daha güvenli ve daha nitelikli hale getirmesini hedefler.
Bir montaj hattında ağır bir parçayı her gün yüzlerce kez kaldırıp yerleştiren bir operatörü düşünelim. Endüstri 4.0 bu işi tamamen robota vermeyi ve operatörü hattın dışına çıkarmayı önerebilir. Endüstri 5.0 ise başka bir soru sorar. Ağır kaldırmayı bir cobot yapsın, operatör ise parçanın doğru oturduğunu kontrol etsin, kaliteye ve hattın iyileştirilmesine zaman ayırsın.
Endüstri 5.0'ın üç temel ilkesi
Avrupa Komisyonu raporu Endüstri 5.0'ı insan odaklılık, sürdürülebilirlik ve dayanıklılık ilkeleri üzerine kurar. Üçü de bir fabrikanın günlük kararlarına çevrilebilir.
| İlke | Ne anlama gelir | Fabrikadan örnek |
|---|---|---|
| İnsan odaklılık | Teknoloji insanın ihtiyacına göre tasarlanır, insanı yerinden etmek için değil | Ağır kaldırmayı cobotun, kontrolü operatörün yapması |
| Sürdürülebilirlik | Enerji, malzeme ve atık azaltılır, kaynaklar döngüde tutulur | Hurda oranını kameralı kontrolle düşürmek |
| Dayanıklılık | Üretim, tedarik ve talep şoklarına hızlı uyum sağlar | Ürün değiştiğinde programı ve tutucusu değişen esnek hücre |
Bu ilkeler size yeni bir teknoloji listesi sunmaz. Örneğin aynı robot hücresi, operatörü dışlayan bir biçimde de, operatörün işini kolaylaştıran bir biçimde de tasarlanabilir. Endüstri 5.0 tasarımın ikinci yolu seçmesini ister.
Endüstri 4.0 ile Endüstri 5.0 arasındaki fark
Endüstri 4.0 sorunun "ne yapılabilir" tarafına, Endüstri 5.0 "ne için ve kim için yapılmalı" tarafına odaklanır. İkisi birbirinin yerine geçmez, Endüstri 5.0 Endüstri 4.0'ın teknolojilerini kullanır.
| Ölçüt | Endüstri 4.0 | Endüstri 5.0 |
|---|---|---|
| Odak | Bağlantı, veri, otomasyon, verimlilik | İnsan, çevre ve dayanıklılık |
| İnsanın rolü | Sistemin izleyicisi | Sistemin ortağı ve karar vericisi |
| Robot | Çoğunlukla çitli, insandan ayrı | Gerektiğinde insanla aynı alanda, kolaboratif |
| Başarı ölçütü | Verim, maliyet, kapasite | Bunlara ek olarak iş sağlığı, enerji ve esneklik |
İnsan ve robot aynı hatta nasıl çalışır?
İnsan ve robotun aynı alanda çalışması kolaboratif robotlarla, yani cobotlarla mümkün olur. Cobot, insanla temas ettiğinde kuvveti ve hızı sınırlanacak biçimde tasarlanmış bir robottur. Bu çalışma biçimi ISO 10218-2'de ve güç ve kuvvet sınırlarını veren ISO/TS 15066'da tanımlanır.
Örneğin bir vidalama istasyonunda cobot vidaları sıkar, operatör yanında parçaları hazırlar ve bitmiş ürünü kontrol eder. Cobot operatöre çarptığında kuvvet sınırını aştığı anda durur. Ancak cobot kendiliğinden güvenli değildir. Taşıdığı yük keskinse ya da tutucusu sıkıştırma riski taşıyorsa uygulama yine çit ya da alan tarayıcı gerektirebilir. Kolaboratif robot projelerinde çitsiz çalışma kararını robotun kataloğu değil, uygulamanın risk değerlendirmesi verir.
Bu yazı genel bilgi verir. Kendi hattınızdaki uygulama için risk değerlendirmesini yetkin bir mühendisle yapın ve ilgili standardın güncel sürümüne bakın.
Endüstri 5.0 fabrikada neyi değiştirir?
Endüstri 5.0 sizin fabrikanızda en çok işin tasarımını değiştirir. Hangi görevin robota, hangisinin insana verileceği verim kadar ergonomi ve beceri açısından da değerlendirilir.
Elle kaldırma bunun en somut örneğidir. Elle kaldırma ergonomisini tanımlayan ISO 11228-1, referans kütleyi 25 kg olarak alır ve kaldırma sıklığı arttıkça önerilen sınırı düşürür. Örneğin hat sonunda saatte yüzlerce koli kaldıran bir operatörün işini bir paletleme cobotuna devretmek hem iş sağlığına hem de üretimin sürekliliğine yarar. Operatör ise palet değişimini, etiket kontrolünü ve hattın izlenmesini üstlenir.
Veri tarafında da benzer bir değişim olur. Toplanan üretim verisi yalnızca yönetim raporu için değil, operatörün kendi istasyonundaki sorunu görmesi için de kullanılır. Örneğin operatör kendi makinesinin son vardiyadaki duruş nedenlerini panelde görebildiğinde iyileştirme önerisi de çoğu zaman ondan gelir.
Endüstri 5.0'a geçmek için yeni bir teknoloji gerekir mi?
Endüstri 5.0 için çoğu zaman size yeni bir teknoloji gerekmez, var olan teknolojinin farklı amaçla kullanılması gerekir. Cobot, kamera ve veri toplama sistemleri Endüstri 4.0'da da vardı.
Fark, projenin başında sorulan sorudadır. "Bu istasyonda kaç operatörü azaltırız" yerine "bu istasyondaki en ağır ve en riskli işi kim yapmalı" diye sormak, aynı teknolojiyle farklı bir hücre tasarlatır. Cobot mu çitli bir robot mu sorusunda da ölçüt aynıdır ve cobot ile endüstriyel robot arasındaki fark bu kararı kolaylaştırır.
İlk adım: hattınızdaki en ağır işi bulun
Endüstri 5.0'a bir strateji belgesiyle değil, tek bir istasyonla başlayabilirsiniz. Hattınızda operatörlerin en çok yorulduğu, en çok şikâyet ettiği ya da iş kazası riskinin en yüksek olduğu istasyonu seçin. O istasyonda kaldırılan parçanın kütlesini ve saatteki kaldırma sayısını not edin.
Bu iki bilgi, işin bir cobota mı, bir kaldırma yardımcısına mı yoksa istasyonun yeniden düzenlenmesine mi ihtiyaç duyduğunu gösterir. İstasyonunuzun bilgileriyle bize yazarsanız uygun çözümü birlikte değerlendirebiliriz.
Sık sorulan sorular
Endüstri 5.0 kısaca nedir?
Teknolojiyi insanın, çevrenin ve üretimin dayanıklılığının hizmetine koyan, Endüstri 4.0'ın üzerine kurulan üretim yaklaşımıdır.
Endüstri 5.0 başladı mı?
Endüstri 5.0 belirli bir tarihte başlayan bir dönem değil, Avrupa Komisyonu'nun 2021'de tanımladığı bir yönelimdir. Cobotla çalışan ve iş sağlığını tasarımın başına koyan fabrikalar bugün bu yaklaşımı uyguluyor.
Endüstri 5.0 işsizliği artırır mı?
Endüstri 5.0'ın amacı işçiyi yerinden etmek değil, işini dönüştürmektir. Ağır ve tekrarlı işler robota geçerken kalite, bakım ve iyileştirme gibi görevler insanda kalır. Bu geçiş eğitim gerektirir.
Cobot kullanmak Endüstri 5.0 için şart mı?
Şart değildir. Ergonomik bir istasyon düzeni, operatöre veri sunan bir pano ya da enerji tüketimini düşüren bir iyileştirme de Endüstri 5.0'ın ilkelerine uyar.
